CEE là chứ viết tắt của Compagnie des Eaux et d’Électricité de Saigon, nghĩa là Công ty Điện Nước Sài Gòn. Công ty này được thành lập tròn 120 năm trước, ban đầu có nhiệm vụ cung cấp nước cho các vùng Chợ Lớn, Sài Gòn và cả Nam Vang (Phnompenh). Năm 1909, CEE đã mua lại SEVS (cũng là một công ty điện lực khác) để chính thức trở thành nhà cung cấp cả điện lẫn nước cho Sài Gòn, Chợ Lớn và Phnom Penh.
Mặc dù nước Pháp đã chấm dứt sự hiện diện tại Việt Nam từ năm 1954, nhưng công ty CEE vẫn hoạt động đến năm 1967, trước khi các hoạt động về điện được tiếp quản bởi công ty Sài Gòn Điện Lực được thành lập cùng vào năm 1967. Lý do là các khế ước mà CEE ký với chính quyền chủ quản có hiệu lực đến 31/12/1967, cho dù chính quyền có thay đổi nhưng khế ước này vẫn hiệu lực cho đến khi mãn hạn.
Điều này giải thích cho việc các trạm biến áp được xây từ 1967 trở về trước đều được ghi là CEE, còn từ 1968 về sau thì được ghi là SĐL (Sở Điện Lực).
Về lịch sử của ngành điện lực ở Đông Dương, điện được sử dụng lần đầu từ cuối thập niên 1870 nhằm thiết lập hệ thống điện tín. Nhưng phải đến 2 thập kỷ sai đó thì hệ thống máy phát điện chạy bằng than mới được phát triển nhằm cung cấp năng lượng chiếu sáng cho thành phố. Trước đó, đường phố Sài Gòn được thắp sáng bằng đèn dầu.
Năm 1896, công ty Société d hèÉlectricité de Saigon (SEVS) được thành lập để cung cấp điện cho thủ đô của Nam Kỳ. Cũng trong năm đó, công ty đã khai trương trạm phát điện xoay chiều đầu tiên trên đường Nationale (nay là đường Hai Bà Trưng). Vị trí này năm 1967 là trụ sở công ty Sài Gòn Điện Lực, rồi từ 1976 là trụ sở của Công ty Điện lực TpHCM tại số 72 Hai Bà Trưng. Từ năm 1908, công ty SEVS bắt đầu cung cấp điện chiếu sáng cho đường phố Sài Gòn, ban đầu được giới hạn chỉ ở vùng trung tâm thành phố. Năm 1909, công ty CEE đã mua lại SEVS như đã nhắc tới, và độc quyền phân phối cả điện và nước cho 3 thành phố lớn nhất Nam Kỳ và Campuchia cho đến ngày 31/12/1967.
Tóm lại, nếu ngày nay bạn nhìn thấy một trạm biến áp (còn được gọi là “nhà hơi”) có kiến trúc kiểu Pháp ở đâu đó trên đường phố hay lẩn khuất trong trụ sở của cơ quan nhà nước lâu năm hay xí nghiệp cũ kỹ còn hoạt động tại TPHCM thì:
– Nếu trện đó có ký hiệu CEE: trạm biến áp được xây dựng từ năm 1967 trở về trước
– Nếu ký hiệu trên đó là SĐL: trạm biến áp được xây dựng từ năm 1968 trở về sau
Bên cạnh đó, cũng có 1 điều đáng tiếc là hiện còn rất ít những trạm điện có ký hiệu CEE vẫn còn giữ được màu sơn cũ (chính xác là màu vôi quét tường) với gam màu vàng hay vàng nhạt cổ kính bởi theo thời gian thì “lớp áo ngoài” của công trình chắc chắn không thể chống lại với sự tàn phá của thời gian.
Một số trạm thì có tuy rằng có ký hiệu nhưng không thấy ghi năm xây dựng nên cũng là 1 điều gây tiếc nuối. Và một điều đáng buồn thay là tình trạng vẽ bậy vẽ bẩn lên trạm hay buôn bán bao quanh trạm gây mất an toàn, tuy rằng không có vụ tai nạn điện nào có liên quan xảy ra nhưng thiết nghĩ ngành điện lực cần xem xét lại khía cạnh này bởi trong quy chuẩn an toàn điện đều có quy định khoảng cách hay hành lang an toàn đối với lưới điện hay trạm biến áp nào đó.
Ngày nay, đa số các trạm biến áp cho dù là CEE hay SĐL đều được sơn mới lại theo quy chuẩn gam màu xanh dương của ngành điện lực. Tuy nhiên, hãy cẩn thận và phân biệt được đâu là trạm “xưa” và đâu là trạm mới xây dựng sau này để tránh gây nhầm lẫn bởi tất cả chúng đều khoác lên mình 1 “cái áo xanh” như nhau. Dấu hiệu đơn giản để phân biệt là: nếu đó là khu vực mới được xây dựng (công viên, khu dân cư…), chẳng có yếu tố lịch sử nào thì chắc là trạm mới, hoặc đơn giản hơn là kiến trúc không trơn đơn giản chứ không cầu kỳ như các trạm xưa và đặc biệt là chẳng có logo CEE / SĐL hay năm xây dựng nào trên đó.
Và, điều quan trọng là trạm biến áp đó có còn dòng chữ đặc trưng CEE hay SĐL và năm xây dựng hay không mới là điều có giá trị hơn cả (bởi có những trạm bị mất đi các ký hiệu này).
Tác giả
Xem thêm:
